संधि (Sandhi) – परिभाषा, प्रकार और 40+ Exam-Ready उदाहरण | GyaanPediya Hindi Grammar
📅 Updated on: 24 जून 2025
✍️ By: GyaanPediya Team
संधि क्या है? | What is Sandhi?
संधि का अर्थ है — दो शब्दों के मिलने पर उनके अंत और आरंभ के वर्णों में होने वाला परिवर्तन।
उदाहरण:
राम + उपदेश = रामोपदेश
यहाँ 'अ' + 'उ' → 'ओ' बन गया।
📌 इसे तीन मुख्य प्रकारों में बांटा गया है:
-
स्वर संधि
-
व्यंजन संधि
-
विसर्ग संधि
1. स्वर संधि (Swar Sandhi)
जब दो शब्दों के संयोग में स्वरों का परिवर्तन होता है तो उसे स्वर संधि कहते हैं।
🔹 भेद:
-
दीर्घ संधि
-
गुण संधि
-
वृद्धि संधि
-
यण संधि
-
अयादि संधि
(1) दीर्घ संधि – 'अ' + 'अ', 'आ' = 'आ'
| उदाहरण | संधि-विच्छेद |
|---|---|
| राम + उपदेश | रामोपदेश |
| बाल + उपदेश | बालोपदेश |
| जन + अनुपयोग | जनोपयोग |
| धन + अर्पण | धनार्पण |
| मन + अनुराग | मनोराग |
| अतिथि + आगमन | अतिथ्यागमन |
| हरि + अवतार | हर्यवतार |
| अनु + अनुशासन | अन्वुशासन |
| भारत + अधिवेशन | भारताधिवेशन |
| गुरु + अनुरोध | गुरौरोध |
(2) गुण संधि – 'अ'/'आ' + 'इ'/'ई'/'उ'/'ऊ' = 'ए'/'ओ'
| उदाहरण | संधि-विच्छेद |
|---|---|
| विद्या + आलय | विद्यालय |
| राम + ईश्वर | रामेश्वर |
| जन + उदय | जनोदय |
| हरि + ईश | हरेश |
| गान + उपहार | गानोपहार |
| भारत + उत्पत्ति | भारतोत्पत्ति |
| नयन + ईश्वर | नयनेश्वर |
| धर्म + उदय | धर्मोदय |
| रस + ईश्वर | रसेश्वर |
| मन + उपासक | मनोपासक |
(3) वृद्धि संधि – 'अ'/'आ' + 'ए'/'ओ' = 'ऐ'/'औ'
| उदाहरण | संधि-विच्छेद |
|---|---|
| राज + ईश्वरी | राजैश्वरी |
| देव + ओषधि | देवौषधि |
| भारत + ओद्यान | भारतौद्यान |
| बाल + ऐश्वर्य | बालैश्वर्य |
| मातृ + ओषधि | मातौषधि |
| जन + ऐश्वर्य | जनैश्वर्य |
| राम + ओद्यान | रामौद्यान |
| सत्त्व + ओषधि | सत्त्वौषधि |
| नय + ऐश्वर्य | नयैश्वर्य |
| धर्म + ऐश्वर्य | धर्मैश्वर्य |
2. व्यंजन संधि (Vyanjan Sandhi)
जब व्यंजनों के मेल से नया रूप बनता है।
🔹 मुख्य भेद:
-
परसवर्ण संधि
-
अनुनासिक संधि
-
यण संधि (स्वर के बाद य/व/र/ल)
-
तुगागम संधि
(1) परसवर्ण संधि
| उदाहरण | संधि-विच्छेद |
|---|---|
| सं + गत | संगत |
| सं + ताप | संताप |
| सं + कर | संकर |
| सं + जल | संजल |
| सं + पत्र | संपत्र |
| सं + तोष | संतोष |
| सं + मार्ग | सम्मार्ग |
| सं + वाद | संवाद |
| सं + प्रेम | संप्रेम |
| सं + लोचन | संलोचन |
3. विसर्ग संधि (Visarg Sandhi)
जब विसर्ग (ः) का रूप बदलता है:
| उदाहरण | संधि-विच्छेद |
|---|---|
| रामः + ईश्वरः | रामेश्वर |
| प्रभुः + इन्द्रः | प्रभेन्द्र |
| बालः + उपदेशः | बालोपदेश |
| योगः + उपायः | योगोपाय |
| धर्मः + अर्थः | धर्मार्थ |
| विश्वः + उपासकः | विश्वोपासक |
| कृष्णः + ईश्वरः | कृष्णेश्वर |
| शिवः + अनुपमः | शिवानुपम |
| जीवः + उपहासः | जीवोपहास |
| नाथः + उपदेशः | नाथोपदेश |
संधि पर CET/SSC में पूछे गए प्रश्न (Previous Year)
| Exam | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|
| CET 2023 | विद्यालय में कौन-सी संधि है? | गुण संधि |
| SSC CGL 2022 | रामेश्वर = ? | गुण संधि |
| CET 2022 | धर्म + अर्थ = ? | धर्मार्थ (विसर्ग संधि) |
| HSSC Group D | संगत = ? | सं + गत (परसवर्ण संधि) |
Homework + Practice Questions
📌 Daily Sandhi Practice Worksheets
📌 PDF Practice File Coming Soon
📌 Reels & Tricks on Instagram + YouTube

0 comments:
Post a Comment